‘Cuộc Cách Mạng Thứ 9’ – Nông Nghiệp Trong Kỷ Nguyên Mới

Sách ra mắt tháng 10, là nghiên cứu của giáo sư Sayed Azam-Ali về nền nông nghiệp và hệ thống thực phẩm. Ông liệt kê các cuộc cách mạng gắn liền với nông nghiệp trong lịch sử loài người, từ thuở sơ khai đến hệ thống thực phẩm công nghiệp hóa và toàn cầu hóa hiện nay.

Có tám cuộc cách mạng nông nghiệp trong lịch sử và các đế quốc gắn liền với nó: từ đế quốc Akkad lần đầu kiểm soát được nguồn nước dùng cho nông nghiệp, các đế quốc La Mã và Hồi giáo trỗi dậy sau đó sụp đổ, Anh từng giành được quyền kiểm soát đất đai, tài nguyên và công nghệ để sản xuất lương thực đến đế chế thị trường ngày nay nắm quyền quyết định xem cộng đồng tiếp cận thực phẩm với mức giá như thế nào.

Sách đề cập những cây trồng chưa được quan tâm đúng mức như lạc bambara, các thực phẩm bị lãng quên cũng như cơ hội chúng mang lại giúp đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp (theo tài liệu Sustainable Food and Agriculture, đa dạng hóa nông nghiệp là bổ sung các giống cây trồng và loài hoặc giống vật nuôi vào trang trại hoặc cộng đồng nông nghiệp như một chiến lược để quản lý rủi ro khí hậu và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế).

Theo tác giả, cần “một cuộc cách mạng trong tư duy và hành động”, các giá trị xã hội, văn hóa, đạo đức, chuyển đổi hệ thống thực phẩm mà không phá hủy đa dạng sinh học, hệ sinh thái để nuôi sống nhiều người khi trong tương lai, dân số thế giới ước tính sẽ đạt 10 tỷ người vào 2050, dao động 11-12 tỷ năm 2100, Trái Đất cũng dần trở nên nóng hơn. Về cốt lõi, điều này buộc thừa nhận rằng dinh dưỡng là quyền của con người, thực phẩm không chỉ là một công cụ để duy trì sự sống và kiếm lời.

Cuốn sách kết thúc bằng lời kêu gọi hành động cho cuộc Cách mạng thứ chín. Theo ông, cần thay đổi hệ thống thực phẩm để đảm bảo sự bền vững, công bằng, an toàn. Tác giả lập luận rằng việc tiếp tục cách làm hiện tại không đủ để nhân loại vượt qua các thách thức về biến đổi khí hậu, đại dịch và bất ổn chính trị.

Ông chỉ ra hiện nay mọi người phụ thuộc vào một số loại cây trồng như lúa, bắp, lúa mì, khoai tây. Việc khai thác tài nguyên quá mức, sử dụng nhiên liệu hóa thạch, thay đổi mục đích sử dụng đất trong nông nghiệp, phát thải khí nhà kính thông qua khí methan và nitơ ôxít từ chăn nuôi, trồng trọt, dùng phân bón hóa học, phân chuồng, đốt tàn dư cây trồng góp phần gây biến đổi khí hậu. Con người dễ mắc các bệnh béo phì, tiểu đường.

Có chín hành động tập thể làm nền tảng cho cuộc cách mạng. Trước hết, cần có một cơ sở dữ liệu đáng tin cậy, toàn cầu và uy tín về các loài, hệ thống lương thực, đồng thời cho phép so sánh những lựa chọn này với các giải pháp truyền thống. Ngoài dựa vào tài liệu đã công bố, cơ sở này tích hợp thông tin khoa học, dữ liệu chưa xuất bản với các mẹo truyền miệng dân gian để tạo ra kho thông tin mở rộng, phục vụ, lưu giữ và bảo tồn tri thức về nông nghiệp, văn hóa ẩm thực.

Thứ hai, tiến hành nghiên cứu cộng đồng về đa dạng hóa nông nghiệp (COP), giúp phát triển các chiến lược can thiệp phù hợp với thách thức địa phương về đa dạng hóa nông nghiệp.

Thứ ba, cần có chương trình giảng dạy về lương thực và phát triển bền vững trong trường học để “giáo dục học sinh có được bộ kỹ năng đa dạng, cần thiết cho chế độ ăn uống lành mạnh và lối sống bền vững trong bối cảnh khí hậu tương lai đầy bất ổn”.

Ngoài ra, các nước cần hỗ trợ đưa ra chính sách quyết định cho các hệ sinh thái nông nghiệp thích ứng với khí hậu, có hệ thống hỗ trợ, sử dụng công nghệ di truyền và lai tạo để đánh giá, cải thiện giống loài ít được sử dụng nhưng có khả năng chống chịu khí hậu trong nền nông nghiệp tương lai, tạo ra chế độ ăn đa dạng cho các quốc gia.

Tác giả kêu gọi trồng đa dạng các loại cây, vật nuôi, chăn nuôi kết hợp kiến thức và văn hóa bản địa, đồng thời kết hợp công nghệ với truyền thống. Thế hệ nông dân mới cũng được yêu cầu không chỉ là “người cày ruộng” mà là “người quản lý hệ sinh thái thực phẩm”.

Sayed Azam-Ali là nhà khoa học, diễn giả nông nghiệp có uy tín quốc tế, nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực phát triển nông nghiệp và hoạch định chính sách. Ông có hơn 200 công trình nghiên cứu và hai cuốn sách, hợp tác cùng các tổ chức quốc tế, chính phủ, khu vực tư nhân và giới học thuật, lãnh đạo nhiều dự án nghiên cứu quốc tế và thành lập trung tâm nghiên cứu toàn cầu.

Châu Anh