Nhà Văn Nguyễn Ngọc Tiến: ‘Tết Nguyên Đán Giá Trị Ở Sự Đoàn Viên’

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, chứng kiến những thay đổi của mảnh đất qua từng giai đoạn. Những ngày đầu năm mới, ông hoài niệm về Tết xưa, suy ngẫm cách người Việt đón Tết nay.

– Lớn lên trong chiến tranh và trải qua giai đoạn bao cấp, ông nhớ gì về Tết xưa?

– Tôi nghĩ khái niệm ”xưa” có thể chia thành hai giai đoạn: trước năm 1954 và từ 1954 đến khi thực hiện Đổi mới năm 1986. Tết bây giờ rất khác, vì thế những người có tuổi thường hoài niệm về Tết năm cũ. Ngày nhỏ, máy bay Mỹ ném bom miền Bắc từ năm 1964, tôi cũng như nhiều trẻ em Hà Nội phải đi sơ tán về các làng quê miền Bắc, và dĩ nhiên được ăn Tết cùng người địa phương. Lớn lên chút, khi Hiệp định Paris được ký kết ngày 27/1/1973, tôi trở về thành phố, bắt đầu tham gia vào việc cùng gia đình sắm sửa cho năm mới.

Thời bao cấp, đời sống của mọi người nói chung khó khăn nên ăn Tết là cả một sự chuẩn bị công phu. Có nhiều nhà sau khi ăn Tết xong đã ở tâm thế sửa soạn cho năm sau. Thời đó, người ta tích cóp những thứ không có trong tiêu chuẩn, còn nay chỉ cần đi chợ, siêu thị vài ngày trước đó là đã sắm đủ đồ cần thiết.

Giai đoạn này, việc mua bán dựa trên chế độ tem phiếu. Do tiêu chuẩn hạn chế, việc xếp hàng dài ở các cửa hàng mậu dịch vào dịp Tết thường xuyên diễn ra. Đôi khi, để mua được một miếng thịt gói bánh chưng, họ phải nịnh người bán hàng.

Dù thiếu thốn, những ngày cận Tết rất đáng nhớ. Người lớn lo lắng nhưng trẻ con thì tung tăng vì được nghỉ học, nhận mừng tuổi, có quần áo mới, được đốt pháo tép. Bây giờ, cái Tết không còn quá vất vả. Người lớn đủng đỉnh hơn, nhàn hơn. Điều này cũng có cái hay nhưng lại mất đi không khí tất bật, háo hức hay mong cho Tết qua nhanh.

– Theo ông, Tết ở Hà Nội có sự chuyển dịch thế nào qua từng giai đoạn?

– Thật khó để quên Tết thời bao cấp nhưng việc đón dịp lễ này bắt đầu khác sau Đổi mới. Thập niên 1990, nhiều người trở lại ăn Tết theo nếp xưa, tức là nấu những món từng bị lãng quên. Chẳng hạn, nhiều gia đình làm các món cầu kỳ cho mâm cỗ như mọc vân ám, cá trắm kho mía, xôi gấc, chè bà cốt. Nhưng rồi ăn uống không còn được chú trọng, vì những món chỉ Tết mới có thì nay ngày thường cũng bán.

Không riêng Hà Nội mà nhiều vùng khác cũng chuyển dịch. Nhưng tại thủ đô, có một điều thay đổi rõ, được thể hiện qua câu ”Ăn đi xuống uống đi lên”. Giai đoạn bao cấp, rượu Tết có thể là rượu quốc lủi, rượu màu. Cuối những năm 1990 đến đầu thế kỷ 21, các gia đình uống bia lon, không chỉ hàng nội địa mà có cả những hãng ngoại. Người có điều kiện hơn thì uống whisky hoặc vang. Lúc đó, người ta thường so sánh nhà này hoặc nhà kia có rượu Tây hay không.

Bây giờ, ăn hay uống đều là phụ, bởi người dân tiết giảm thủ tục, dành thời gian chơi Tết nhiều hơn. Họ chơi hoa, cây cảnh, cây dáng thế độc đáo nên sinh ra cảnh những người mang đào, mận rừng về phố. Lớp trẻ thì đi du lịch trong nước, vợ chồng có điều kiện mua tour đi nước ngoài.

Tuy nhiên, có hai điều trong Tết Nguyên đán ở Hà Nội còn giữ được đến nay. Đầu tiên là sau giao thừa, các gia đình hay đi chùa, đình, đền gần nhà để cầu may, cầu lộc. Thứ hai, cỗ Tết khác với nhiều vùng, ít món hơn nhưng được chế biến tinh tế. Người dân nấu khéo, bày biện đẹp mắt. Tôi từng có những năm đón Tết ở nơi khác, cảm nhận mâm cỗ chưa đạt được độ tinh tế như tại Hà Nội. Ngày nay, nhiều người ở các vùng miền đến thủ đô sống, và tôi quan sát họ nhập gia tùy tục, mâm cỗ nấu chẳng khác người Hà Nội.

– Ông nói gì trước nhận định dân cư đông đúc hơn khiến ngày 30 tháng Chạp, mùng Một Tết tại Hà Nội không còn vẻ yên tĩnh trước đây?

– Đúng là so với vài năm trước, những ngày đầu năm mới ở thủ đô đã đông hơn. Tôi nghĩ cũng dễ hiểu, bởi nhiều người về quê thắp hương hoặc ăn một bữa cơm tất niên rồi quay lại thành phố. Hoặc có gia đình từ tỉnh thành khác ra Hà Nội để vui chơi, tham gia các sự kiện văn hóa.

Nhìn vào gốc vấn đề thì đây là nét giao thoa giữa thủ đô và các nơi khác, đồng thời thể hiện sự no đủ của người dân. Có một thực tế là nhiều người mong Tết để phố phường vắng vẻ, không tắc đường. Thực ra lỗi chính do quy hoạch có vấn đề, quản lý còn yếu nên sinh bức xúc. Gần đây Hà Nội đã xin điều chỉnh quy hoạch cùng tầm nhìn 100 năm, quyết liệt hơn với dự án dang dở nhiều năm. Hy vọng trong trung hạn sẽ có một thủ đô rất khác, từ cảnh quan đến giao thông và diện mạo phố phường.

– Từng có những cuộc tranh luận về việc bỏ Tết Nguyên đán, ý kiến của ông thế nào?

– Trước đây, một số nhà kinh tế cho rằng việc được nghỉ nhiều quá gây mất cơ hội cho doanh nghiệp, hoặc khi đi làm lại dễ bị trì trệ, giảm năng suất lao động. Số khác nói dịp này phụ nữ vất vả, phải dọn dẹp nhà cửa, nấu ăn, rửa bát, trong khi đàn ông chỉ khề khà uống rượu. Theo tôi, những ý kiến này có phần đúng, nhưng họ đang nhìn một cách vật chất, thực dụng.

Ý nghĩa sâu xa của Tết là đoàn viên, không chỉ thể hiện qua việc những người đi làm ăn xa hay ở nước ngoài trở về mà còn là sự kết nối với phần âm, tức là nối liền quá khứ. Đó là truyền thống có tổ tiên mới có mình. Trước 30 tháng Chạp, gần như gia đình nào cũng ra nghĩa trang ”mời” tổ tiên về nhà. Đó cũng là nét độc đáo của Tết Việt. Ở góc độ tinh thần, dịp lễ này còn mang theo hy vọng, để người dân gieo niềm tin vào một năm mới tốt lành hơn.

Sau này, giả sử nếu có quyết định hành chính không đón Tết cổ truyền nữa, tôi tin nhiều người vẫn duy trì, bởi đây là tục lệ đẹp, nhiều ý nghĩa nhân văn theo thang giá trị phương Đông nên rất khó bỏ. Hàn Quốc từng Tết Nguyên đán từ năm 1895 nhưng sau gần một thế kỷ, năm 1989, họ đã quay lại ăn Tết truyền thống. Việc tranh luận vẫn diễn ra nhưng tôi cho rằng chắc chắn người Việt không bao giờ bỏ ngày Tết.

– Chuyện lì xì cũng từng gây tranh luận khi một bộ phận đặt nặng con số. Quan điểm của ông ra sao?

– Bản chất của lì xì hay mừng tuổi chỉ là một đồng tiền nhỏ để mang lại may mắn, không có ý nghĩa cho trẻ làm vốn tích lũy. Về sau, việc này dần bị biến tướng, chẳng hạn có những người tặng cho con của quan chức số tiền rất lớn, nhằm đem lại lợi ích cho bản thân. Theo tôi, dù có điều kiện, bạn không nên lì xì trẻ quá nhiều. Có tiền nhưng chưa biết sử dụng hợp lý, trẻ dễ sinh tâm lý không biết quý trọng.

Việc có những em nhỏ so sánh người này mừng tuổi ít hay nhiều, tôi cho rằng lỗi xuất phát từ sự giáo dục của người lớn. Mọi người nên lý giải cho con em mình về ý nghĩa cốt lõi của lì xì, biết trân trọng đồng tiền, không đòi hỏi. Gần đây có xu hướng tặng sách để mừng tuổi trẻ em. Tôi nghĩ đây là cách lì xì rất văn hóa, phù hợp lứa tuổi ấy. Kể cả những em nhỏ lười đọc nhất cũng sẽ chú ý tên cuốn sách và ít nhiều đọc một vài trang.

– Ông dự định gì cho năm mới?

– Ngày trước đi làm, tôi còn thấy lúc nhàn hạ, nhưng sau nghỉ hưu thì chưa, cảm giác lúc nào cũng có việc. Năm nay, tôi chắc chắn ra mắt hai cuốn tiểu thuyết là Một người ở phố Hàng Gai và Khuôn mặt hòa bình, một kịch bản phim chuyển thể từ tác phẩm Khuôn mặt hòa bình. Ngoài ra, tôi đang viết cuốn sách về lịch sử Hà Nội nhưng không theo lối kể truyền thống mà thông qua các câu chuyện, dự định có tên Hà Nội kim cổ mạn truyện. Tôi hy vọng có những ấn phẩm thỏa mãn được bản thân, đồng điệu với bạn đọc nữa thì rất vui.

Phương Linh