Nhớ Đêm Giao Thừa

Trong tâm thức Việt, ngày 30 Tết là dịp đoàn viên, sum họp. Đó là điểm dừng chân sau một năm bôn ba, nơi mỗi người tìm về để cùng chứng kiến khoảnh khắc giao thừa. Ngay cả khi lịch chỉ có đến 29 tháng Chạp, ý nghĩa và tinh thần của ngày cuối năm vẫn giữ vẹn nguyên. Vì thế, 30 Tết từ lâu, trở thành nguồn cảm hứng cho văn học – nghệ thuật, được hiện lên với những cung bậc vui buồn.

Nhiều nhà văn viết về niềm vui, niềm hạnh phúc khi chuẩn bị, chờ đợi đón Tết. Nói như Nguyễn Ngọc Tư: ”Thật sự của Tết là bữa ba mươi này”. Đó là ”khi tụi nhỏ mặc bộ đồ mới đi khoe dài dài xóm, khi ba và anh tắm táp xong ra hàng ba ngơ ngẩn ngắm hoa sao nhái đốt lửa vàng run rẩy trước sân, khi má nhốt than trong những bếp lửa tàn, khi chị đứng chải tóc trước gương, thì Tết đã chớm hết, Mùng Một, Mùng Hai là Tết phai; Mùng Ba Mùng Bốn Tết tàn” (Khúc ba mươi).

Người người, nhà nhà tất bật lo toan những lễ nghi, phong tục tiễn năm cũ, đồng thời sửa soạn để đón khởi đầu mới. Nguyễn Tuân đã khắc họa cảnh gia đình cụ Kép quây quần, ”tới tấp dọn dẹp để ăn tết”: ”Mợ ấm cả, mợ ấm hai ngồi lau lá dong chăm chỉ. Thỉnh thoảng họ ngừng tay để hỏi nhau xem còn thiếu những thực phẩm gì trong cái mâm cơm cúng chiều nay. Lũ con đàn bi bô ngoài sân” (Hương cuội). Truyện được sáng tác những năm đầu thế kỷ 20, thể hiện niềm trân trọng, sự níu giữ của tác giả với giá trị văn hóa cổ truyền và niềm tiếc nuối, hoài cổ về những vẻ đẹp ấy trong thời đại cũ – mới, Tây – Tàu giao thoa.

Cuối năm, các gia đình thường đi tảo mộ. Người sống hội ngộ đã đành nhưng cũng băn khoăn, mong tổ tiên cùng về sum họp. Con cháu sửa sang phần mộ bằng lòng thành kính, cúng bữa cơm chiều ba mươi, ”đánh tiếng với người đã khuất rằng năm hết Tết đến nhớ về đoàn tụ” (Tô Hoài, Tảo mộ).

Khoảnh khắc giao thừa rồi cũng tới. Trước sự chuyển giao của đất trời và thời gian, lòng người không khỏi suy tư về cái đã qua và hy vọng vào những điều sắp đến. Nhà văn Nguyễn Minh Châu nhớ về hình ảnh mẹ mỗi đêm 30 Tết thường nhìn ra ngoài trời, ”bằng cái nhìn mang phép biện chứng của một người ”nhà quê”: trời thật tối trời là yên tâm trong lòng, vì lẽ sang năm sẽ được mùa. (Nghĩ lúc giao thừa).

Ngoài ra, bút ký này viết ngày 3/1/1984, thời điểm đất nước vừa trải qua chiến tranh, sắp sửa bước vào công cuộc Đổi Mới. Trong tác phẩm, ông xem mốc 1/5/1975, ”đúng một ngày sau khi quân ta tiến vào giải phóng Sài Gòn, cả Hà Nội đổ về phía Bờ Hồ dự đốt pháo hoa mừng đại thắng” cũng là ”giao thừa”. Cụ thể, đó là sự chuyển giao hai thời kỳ đời sống của dân tộc.

Nhưng không phải ai cũng được hưởng trọn vẹn niềm hạnh phúc bình dị ấy. Tết với những phận đời bi kịch, ẩn chứa nhiều nỗi lo.

Anh phu kéo xe trong Người ngựa ngựa người (1931, Nguyễn Công Hoan) vì mong kiếm ”bữa gạo để ăn Tết” cho gia đình mà đánh canh bạc cuộc đời, lang thang từ phố này sang phố kia trong đêm ba mươi Tết. Trong ván đỏ đen ấy, anh đã thua.

Khách anh rước là người đàn bà trông có vẻ quyền quý nhưng thực chất là gái bán hoa, không xu dính túi và nói nếu tìm được khách sẽ trả tiền. Cuối cùng, anh phu xe không chỉ kéo xe không công suốt đêm giao thừa mà còn mất cả hai hào kiếm được hồi chiều. Chi tiết kết truyện anh phu xe ”thủng thẳng dắt xe đi” trong ”tiếng pháo chào xuân nối đuôi nhau đùng đùng, toạch toạch” khắc họa sự đối lập giữa không khí rộn ràng ngày Tết ngoại cảnh với nỗi cay đắng, trống rỗng và bi kịch của người lao động nghèo trong xã hội thực dân nửa phong kiến. Sau này, tác phẩm được Xuân Hinh chuyển thể thành kịch cùng tên, diễn cùng Thanh Thanh Hiền, lấy đi nhiều tiếng cười, nước mắt của khán giả.

Hay, hai cô gái “nhà săm” (căn nhà trọ tạm bợ, tồi tàn) Liên và Huệ (Tối ba mươi, Thạch Lam) thấy mình lạc lõng trong đêm giao thừa nhiều bóng tối và mưa lạnh, đến chỗ khấn vái gia tiên cũng không có. Họ tự ý thức về thực tại của mình và khoảng cách với thế gian xung quanh: người đầm ấm, đoàn tụ – mình lạnh lùng, bơ vơ, chỗ thơm tho – nơi nhơ nhớp.

Dẫu vậy, nhà văn vẫn chắt chiu hơi ấm tình thương cho nhân vật. Hai chị em Liên và Huệ nương tựa vào nhau, nhìn nhau âu yếm, ”quàng tay ôm chặt”, ”nép vào nhau yên lặng”. Phó giáo sư Văn học Nguyễn Thành Thi nhận định: ”Thạch Lam neo giữ cho linh hồn cheo leo của hai nhân vật khỏi truồi ra khỏi cái cuộc đời, dầu sao, vẫn rất đáng sống và cần phải sống của họ”.

Những phận đời riêng lẻ, nhiều khung cảnh ngày ba mươi Tết được tái hiện qua lăng kính khác nhau của các tác giả, khơi gợi nhiều cảm xúc buồn vui khác nhau nơi người đọc. Qua đó, văn học nhắc nhở mỗi người trân trọng hạnh phúc của gia đình, đồng thời mở lòng trắc ẩn trước những mảnh đời.

Khánh Linh