‘Tác Giả Dùng Ai Để Viết Là Tự Hủy Hoại’

Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) xuất hiện trong nhiều lĩnh vực, bao gồm văn chương. Hồi tháng 3/2025, việc AI viết truyện ngắn khiến văn giới quốc tế xôn xao. Trong nước có nhiều cuộc thảo luận về tác động của AI, cũng như cách vận dụng công cụ cho sáng tác văn học. Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng nêu quan điểm về chủ đề này.

– Anh nghĩ gì về việc AI bắt đầu xuất hiện trong nhiều tác phẩm văn chương, thậm chí cả ở tác phẩm tham gia các cuộc thi viết?

– Cách đây không lâu, một người đề nghị tôi dịch tiểu thuyết bạn ấy viết sang tiếng Anh. Tôi nhờ bạn gửi một, hai chương để đọc qua. Khi tôi mở file, thứ đầu tiên đập vào mắt là những dấu gạch ”—” rải rác khắp đây đó. Bất cứ ai từng đọc các văn bản do AI tạo ra đều rất quen (và ngán ngẩm) các dấu gạch này. Tôi trả lời bạn đó, đại ý ”văn bản của bạn hơi quá nhiều dấu ấn AI”.

Tôi cũng thường xuyên sử dụng AI, và tôi biết phần lớn các đồng nghiệp làm nghề chữ nghĩa như nhà văn, dịch giả, biên tập viên cũng dùng công cụ này. Mấu chốt là bất kể ta dùng AI như thế nào, ở những phương diện cụ thể ra sao, mức độ bao nhiêu, thì sản phẩm ta làm ra vẫn phải mang đậm dấu ấn của con người. Nếu cái ta làm ra đậm mùi AI, tròn trịa nhưng nhàn nhạt, thiếu cá tính, thì chừng đó có lẽ là lúc phải hình dung về đường cùng của kẻ sáng tạo nói riêng và con người nói chung.

– Anh lo ngại thế nào về việc đời sống văn học sẽ trượt dần sang việc sản xuất chữ nghĩa hàng loạt, nơi tốc độ, độ mượt của con chữ gây ấn tượng ở bề mặt thay vì chiều sâu trải nghiệm của người viết?

– Có thể là AI sẽ ngày càng chiếm lĩnh một phần giới văn chương, trước hết và chủ yếu là ở văn chương thị trường – giải trí, và có thể một bộ phận người đọc chấp nhận điều đó, xem những tác phẩm hoàn toàn hoặc chủ yếu do AI thực hiện là chuyện thường, thậm chí còn thích, tương lai sẽ là như thế. Một số người trong giới cho rằng trong tương lai không xa, những sáng tác do con người viết sẽ trở thành một thứ văn chương ”bên lề”, ít người đọc, có phẩm chất và giá trị đặc biệt, tương tự ấn bản cứng (in giấy) của các tạp chí lifestyle hiện nay. Khi đó, văn chương thứ thiệt sẽ càng xa xỉ đối với số đông, nhưng vẫn tồn tại.

– AI viết văn được và con người sẵn sàng chấp nhận những văn bản nhạt nhòa, miễn là “đúng chuẩn” và “đủ dùng”. Anh nhìn nhận thế nào về xu hướng này?

– Trên Youtube đang xuất hiện ngày càng nhiều những video của “ca sĩ” AI. Các giọng hát AI này (một số còn được nhân cách hóa bằng những cái tên đẹp: An Nhiên, Lan Chi, Linda…) không tệ, đôi khi rất hay. Một số người nghe cảm thán: “Từ nay chỉ nghe AI hát thôi”. Nếu đấy không chỉ là cảm thán nhất thời mà từ nay về sau họ thực sự chọn nghe AI hát, đấy là quyền của mỗi người. Tuy nhiên, vẫn còn những người chỉ muốn nghe giọng hát của con người.

Tương tự, chắc chắn vẫn nhiều cá nhân muốn đọc tác phẩm do con người viết. Ranh giới giữa văn chương do con người viết và AI thực hiện ngày càng khó xác định, nhưng không phải là không có, cũng không đồng nghĩa việc chẳng còn ai đủ khả năng nhìn rõ ranh giới đó.

– Theo anh, vấn nạn thơ văn AI đang lan rộng trong đời sống văn chương hiện nay chỉ là một giai đoạn lệch pha tất yếu của công nghệ, hay trở thành nguy cơ nghiêm trọng đe dọa sự sáng tạo, đạo đức nghề viết và niềm tin của người đọc?

– Nếu nhiều nhà văn, nhà thơ dường như đã “nghiện” AI, giữ nguyên giọng máy, để chữ tuôn ra trơn tru nhưng vô hồn, sau đó công bố như thể đó vẫn là sáng tác của mình, họ đang ”tự giết mình”. Họ đang tự loại mình khỏi cộng đồng ngày càng thu hẹp của những người tiếp tục viết từ chính cái đầu và trái tim mình, chứ không phải thông qua một bộ máy.

Người đọc đủ tinh tế thì sẽ nhận ra đâu là sáng tác được hoàn thành từ tim óc một cá nhân cụ thể, riêng tư, đặc sắc, còn đâu là “tác phẩm” sòn sòn đẻ ra hàng loạt, bao nhiêu cũng có, từ các máy chủ. Người cầm cân nẩy mực trong các cuộc thi văn chương, các ban tuyển chọn trao giải, lại càng phải như vậy.

Mỗi cá nhân đều có nhiệm vụ tự nâng mình lên. Nếu không làm được việc đó, AI và những con người ưu tú sẽ vượt qua bạn.

Trong một thời điểm mà chữ nghĩa đang bị làm phẳng bởi tốc độ và sự tiện lợi của máy móc, chúng ta càng cần nên nhắc nhở nhau rằng: Văn chương, sau cùng, vẫn là công việc của tài năng, lương tâm, cá tính và trách nhiệm của tác giả trước người đọc.

Nguyễn Hoàng Anh Thư